Sapir-Whorf Hipotezi nedir?
Sapir-Whorf hipotezi, konuştuğumuz dilin dünyayı algılama ve düşünme biçimimizi etkilediğini öne süren dilbilim görüşüdür.
Kısaca
Hipotezin iki sürümü ayırt edilir. Güçlü sürüm, dilin düşünceyi belirlediğini ve dilde karşılığı olmayan bir şeyin düşünülemeyeceğini savunur; bu sürüm bugün büyük ölçüde reddedilir. Zayıf sürüm ise dilin düşünceyi belirlemediğini ama etkileyebildiğini söyler — bazı ayrımları yapmayı kolaylaştırıp bazılarını zorlaştırdığını. Güncel tartışma neredeyse tümüyle bu ikinci sürüm üzerinedir.
Nasıl işler?
Zayıf sürümün öne sürdüğü mekanizma dikkat üzerinedir: bir dil belirli bir ayrımı dilbilgisel olarak zorunlu kılıyorsa, konuşanı o ayrımı her cümlede fark etmeye iter. Örneğin bazı diller yönü "sağ-sol" gibi bedene göre değil, "kuzey-güney" gibi mutlak yönlere göre ifade eder; bu dilleri konuşanların yön duygusunu sürekli açık tuttuğu bildirilmiştir. Benzer biçimde sayı sözcükleri sınırlı olan dillerde büyük miktarların birebir eşlenmesinin zorlaştığına dair bulgular vardır. Bu örneklerin ortak noktası şudur: dil neyin düşünülebileceğini değil, neyin alışkanlıkla ve hızla yapıldığını etkiler.
Yaygın yanlış
Sanılan: Eskimoların karı anlatan yüzlerce kelimesi vardır; bu, dilin algıyı nasıl belirlediğinin kanıtıdır.
Gerçek: Bu örnek onlarca yıldır tekrarlanıyor ama defalarca düzeltildi. Sayı zaman içinde abartılarak büyüdü; ayrıca ilgili diller sözcükleri ekleyerek birleştirdiği için "kaç kelime" sorusunun kendisi yanıltıcıdır — aynı mantıkla Türkçede de sayısız "kelime" türetilebilir. Karşılaştırma yapılabilir bir ölçüte göre bakıldığında fark, kar üzerine çalışan herhangi bir uzmanlık alanının kendi terimlerini geliştirmesinden daha çarpıcı değildir. Örnek, hipotezi desteklemek şöyle dursun, dikkatli ölçüm olmadan yapılan dil karşılaştırmalarının nasıl efsaneye dönüştüğünün ders kitabı vakası hâline gelmiştir.
Nereden geliyor?
Görüş, adını dilbilimci Edward Sapir ile öğrencisi Benjamin Lee Whorf'tan alır; ikisi de 20. yüzyılın ilk yarısında, dil yapısıyla dünya görüşü arasındaki ilişki üzerine yazdı. "Hipotez" adlandırması ise sonradan, ikisinin görüşleri derlenip biçimlendirilirken ortaya çıktı — Sapir ve Whorf böyle ortak ve tek bir hipotez formüle etmiş değildi. Güçlü sürüm 20. yüzyılın ikinci yarısında ağır eleştiri aldı; 1990'lardan itibaren yapılan deneysel çalışmalar tartışmayı zayıf sürüm üzerinden yeniden canlandırdı.
Günlük hayattan örnek
Renk adlarının farklı bölündüğü dillerde, konuşanların belirli renk tonlarını ayırt etme hızının değişebildiğine dair bulgular vardır; ancak bu, o rengi görememek anlamına gelmez.
Sohbette şöyle anlat
“Dil ne düşünebileceğini belirlemiyor ama neyi kolayca fark ettiğini etkiliyor olabilir; yani dil bir hapishane değil, bir kestirme yol.”
Sapir-Whorf Hipotezi hakkında sık sorulanlar
Sapir-Whorf hipotezi doğrulandı mı?
Güçlü sürümü — dilin düşünceyi belirlediği iddiası — bugün büyük ölçüde reddediliyor. Zayıf sürümü, yani dilin bazı ayrımları fark etmeyi kolaylaştırabildiği, renk, yön ve sayı üzerine yapılan çalışmalarda kısmi destek buluyor. Alan hâlâ tartışmalı.
Yeni bir dil öğrenmek düşünme biçimini değiştirir mi?
Zayıf sürüme uygun bulgular bu yönde ipuçları veriyor; iki dilli kişilerin bazı görevlerde dile göre farklı tepkiler verdiğini bildiren çalışmalar var. Bunu "kişilik değişimi" gibi büyük bir iddiaya çevirmek ise mevcut kanıtın ötesine geçer.
Bir dilde karşılığı olmayan bir kavram düşünülemez mi?
Düşünülebilir. Karşılığı olmayan kavramlar tarif edilerek, ödünç alınarak ya da yeni sözcük türetilerek ifade edilir; nitekim diller birbirinden sürekli kavram ödünçler. Sözcüğün yokluğu kavramın yokluğu anlamına gelmez.
İlgili kavramlar
Bu kavramı yazıda oku
Konuştuğumuz Dil Düşüncemizi Şekillendirir mi?
Bazı diller "sağ-sol" yerine "kuzey-güney" der, bazıları mavinin tonlarını ayrı ayrı adlandırır. Peki dil, gerçekten nasıl düşündüğümüzü değiştirir mi?
Dünya Kültürlerinden Şaşırtıcı Gelenekler ve Ardındaki Mantık
İspanya'da siesta, Japonya'da orman banyosu, İzlanda'da dışarıda uyuyan bebekler... İlk bakışta tuhaf görünen geleneklerin ardındaki sağlam mantık.
Her gün 5 dakika, yeni bir merak
Yüzlerce kavram ve fikir, net sesli anlatımla cebinde. Uygulamayı indir, öğrenmeyi alışkanlığa çevir.