Zihinsel Muhasebe nedir?
Zihinsel muhasebe, insanların parayı tek bir havuz gibi değil, kaynağına ve amacına göre ayrı ayrı "hesaplara" bölerek değerlendirme eğilimidir.
Kısaca
İktisatçı Richard Thaler'in tanımladığı bu eğilime göre para, geldiği yere ve ayrıldığı amaca göre farklı muamele görür: maaştan gelen 1.000 lira ile ikramiyeden gelen 1.000 lira aynı satın alma gücüne sahip olsa da aynı kolaylıkla harcanmaz. Bu bölmeler bütçelemeyi kolaylaştırabildiği gibi, tutarsız kararlara da yol açar.
Nasıl işler?
Zihinsel hesaplar üç eksende kurulur: paranın kaynağı (maaş, ikramiye, piyango, hediye), harcamanın kategorisi (kira, eğlence, tatil) ve zaman aralığı (bu ay, bu yıl). Karar verirken toplam varlığa değil ilgili hesabın bakiyesine bakarız; "eğlence bütçem doldu" demek, banka hesabında para olsa bile geçerli bir gerekçe hâline gelir. Bu bölmeleme bir yandan öz-denetim aracıdır — harcamayı sınırlar, birikimi korur. Öte yandan paranın değiştirilebilirliğini görmezden geldiği için, farklı hesaplar arasında matematiksel olarak zararlı tercihler üretebilir.
Yaygın yanlış
Sanılan: Para paradır; nereden geldiğinin harcama kararına etkisi olmaz.
Gerçek: İktisadi olarak doğru, davranışsal olarak değil. Aynı tutarın beklenmedik bir kaynaktan gelmesi harcanma olasılığını belirgin biçimde artırır; bu yüzden ikramiye ve vergi iadesi gibi gelirler maaştan farklı davranışlar üretir. Zihinsel muhasebe "mantıksızlık" olarak damgalanmak yerine, hem bir öz-denetim aracı hem de bir tutarsızlık kaynağı olarak ikili biçimde ele alınır.
Nereden geliyor?
Kavramı 1985'te yayımladığı çalışmayla iktisat literatürüne kazandıran isim Richard Thaler oldu; Thaler daha sonra kavramı 1999 tarihli "Mental Accounting Matters" makalesiyle genişletti. Davranışsal iktisadın kurulmasındaki katkıları nedeniyle 2017'de Nobel Ekonomi Ödülü'nü aldı. Fikrin kökeni, Kahneman ve Tversky'nin referans noktası ve çerçeveleme çalışmalarına dayanır.
Günlük hayattan örnek
Tatil için ayrılmış birikime dokunmayıp aynı anda yüksek faizli kredi kartı borcunu ödememek, matematiksel olarak zarar ettiren ama zihinsel muhasebeyle açıklanabilen bir davranıştır.
Sohbette şöyle anlat
“Beynimiz parayı tek bir havuz gibi görmüyor; kaynağına göre etiketliyor. Bu yüzden ikramiyeyi maaştan çok daha rahat harcıyoruz.”
Zihinsel Muhasebe hakkında sık sorulanlar
Zihinsel muhasebe zararlı mı?
İki yönlü. Zarfa ayırma ya da otomatik birikim gibi biçimleri harcamayı sınırlayıp tasarrufu kolaylaştırır. Zararlı yanı, farklı hesaplar arasındaki tutarsızlıktır: yüksek faizli borç dururken düşük getirili birikime dokunmamak gibi.
Zihinsel muhasebe ile bütçe yapmak aynı şey mi?
Bütçe bilinçli ve yazılı bir plandır; zihinsel muhasebe ise çoğu zaman farkında olmadan işleyen bir eğilimdir. Bütçe, bu eğilimi işe yarar biçimde kullanmanın yollarından biri sayılabilir.
Beklenmedik gelen para neden daha kolay harcanıyor?
Çünkü zihinde ayrı ve "fazladan" bir hesaba yazılıyor. Emek karşılığı görülen gelir korunması gereken bir hesapta dururken, sürpriz gelir kaybedilmesi daha az acıtan bir hesaba düşüyor.
Bu kavramı yazıda oku
Para Psikolojisi: Varlıkla Kurulan İlişkiyi Değiştiren 5 Fikir
Paranın miktarı kadar onunla kurduğun ilişki de önemli. Ertelenmiş tatmin, bileşik zaman ve “yeterlilik” duygusu üzerine 5 sakin fikir.
Finansal Okuryazarlığın Temelleri: Herkesin Bilmesi Gereken Kavramlar
Bütçe, acil durum fonu, bileşik faiz, enflasyon, iyi ve kötü borç… Parayla daha sakin bir ilişki kurmanı sağlayacak temel kavramları sade bir dille anlattık.
Her gün 5 dakika, yeni bir merak
Yüzlerce kavram ve fikir, net sesli anlatımla cebinde. Uygulamayı indir, öğrenmeyi alışkanlığa çevir.